BÀI 9: MỘT SỐ NỀN VĂN MINH CỔ TRÊN ĐẤT NƯỚC VIỆT NAM
1. Văn minh Văn Lang – Âu Lạc
a. Cơ sở hình thành
• Điều kiện tự nhiên
- Hình thành chủ yếu trên
lưu vực các dòng sông lớn: sông Hồng, sông Thái Bình, sông Mã, sông Cả,...
- Đặc điểm: Đất đai màu mỡ,
hệ thống sông ngòi dày đặc, khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa.
- Tài nguyên: Khoáng sản
phong phú (đồng, sắt, thiếc, chì,...) thuận lợi cho nghề luyện kim.
• Cơ sở xã hội
- Nguồn gốc: Từ văn hóa
Phùng Nguyên (khoảng 4 000 năm trước) phát triển rực rỡ qua văn hóa Đông Sơn.
- Sự biến đổi: Sự phát triển
của công cụ lao động → xã hội nguyên thủy tan rã → phân hóa xã hội và sự ra đời
của nhà nước.
b. Một số thành tựu tiêu biểu
• Sự ra đời nhà nước
- Nhà nước Văn Lang: Ra đời
khoảng 2700 năm trước, kinh đô tại Phong Châu (Phú Thọ).
- Nhà nước Âu Lạc: Tiếp nối
Văn Lang (208 – 179 TCN), kinh đô tại Cổ Loa (Hà Nội).
• Hoạt động kinh tế
- Nông nghiệp: Trồng lúa nước
là ngành chính.
- Thủ công nghiệp: Phát triển
mạnh các nghề làm gốm, dệt, đặc biệt là nghề đúc đồng đạt trình độ cực
cao.
• Đời sống vật chất
- Ăn uống: Lương thực chính
là lúa gạo; thức ăn gồm rau, củ, quả và thủy hải sản.
- Trang phục: Đàn ông đóng
khố, ở trần; phụ nữ mặc váy và áo yếm.
- Nhà ở: Chủ yếu là nhà
sàn làm bằng gỗ, tre, nứa, lá.
- Đi lại: Sử dụng thuyền,
bè trên sông ngòi.
• Đời sống tinh thần
- Tín ngưỡng: Thờ cúng tổ
tiên, thờ các vị thần tự nhiên và tín ngưỡng phồn thực.
- Nghệ thuật: Điêu khắc,
trang trí trên trống đồng, thạp đồng rất tinh tế.
- Âm nhạc: Sử dụng các nhạc
cụ như khèn, sênh, chuông, phách,...
2. Văn minh Chăm-pa
a. Cơ sở hình thành
• Điều kiện tự nhiên
- Địa bàn: Duyên hải miền
Trung và một phần cao nguyên Trường Sơn.
- Đặc điểm: Phía Đông giáp
biển, phía Tây là rừng núi; hệ sản vật phong phú (nổi tiếng nhất là trầm
hương).
- Vị trí: Nằm trên tuyến đường
biển quốc tế quan trọng, thuận lợi giao thương.
• Cơ sở xã hội
- Nguồn gốc: Từ văn hóa Sa
Huỳnh (thời đại kim khí).
- Sự phát triển: Các tổ chức
xã hội dạng liên minh cụm làng là tiền đề hình thành nhà nước.
• Ảnh hưởng của văn minh Ấn Độ
- Tiếp nhận qua con đường
thương mại biển: Chữ viết (chữ Phạn), tôn giáo (Phật giáo, Hin-đu giáo), mô
hình tổ chức nhà nước và pháp luật.
b. Một số thành tựu tiêu biểu
• Sự ra đời nhà nước
- Hình thành trong hai thế
kỉ đầu Công nguyên; đứng đầu là vua (theo chế độ cha truyền con nối).
• Hoạt động kinh tế
- Nông nghiệp: Trồng lúa nước
tại các vùng đồng bằng ven sông.
- Thương nghiệp: Rất phát
triển nhờ các cảng thị nổi tiếng (Đại Chiêm, Thị Nại,...).
• Đời sống vật chất và tinh thần
- Kiến trúc & Điêu khắc:
Các tháp Chăm (Mỹ Sơn, tháp Bà Po Na-ga,...) và các bức tượng Phật, phù điêu cực
kỳ đặc sắc.
- Tôn giáo: Phật giáo,
Hin-đu giáo (Ấn Độ giáo) gắn liền với các lễ hội tại đền tháp.
3. Văn minh Phù Nam
a. Cơ sở hình thành
• Điều kiện tự nhiên
- Địa bàn: Hạ lưu sông Mê
Công (vùng Nam Bộ ngày nay).
- Đặc điểm: Đồng bằng màu mỡ,
hệ thống kênh rạch chằng chịt, thuận lợi giao thông thủy.
• Cơ sở xã hội
- Nguồn gốc: Từ nền văn hóa
tiền Óc Eo.
- Sự giao thoa: Là nơi gặp
gỡ của cư dân bản địa và các nhóm cư dân Nam Đảo di cư đến.
• Ảnh hưởng của văn minh Ấn Độ
- Lan tỏa qua thương mại biển:
Ảnh hưởng mạnh mẽ đến chính trị, tư tưởng, kiến trúc và tôn giáo.
b. Một số thành tựu tiêu biểu
• Sự ra đời nhà nước
- Thành lập khoảng đầu Công
nguyên; vua nắm cả vương quyền (quyền lực chính trị) và thần quyền
(quyền lực tôn giáo).
• Hoạt động kinh tế
- Thương mại: Trở thành
trung tâm giao thương quan trọng bậc nhất; cảng Óc Eo là điểm đến của
thương nhân Trung Quốc, Ấn Độ, Ba Tư,...
- Sản phẩm: Lâm sản (trầm
hương, ngà voi,...), đồ trang sức (vàng, bạc, thủy tinh,...).
• Đời sống vật chất và tinh thần
- Đời sống: Ăn lúa gạo, thủy
hải sản; ở nhà sàn gỗ lợp lá; đi lại bằng thuyền.
- Tín ngưỡng: Thờ đa thần
(tiêu biểu là thần Mặt Trời) và tín ngưỡng phồn thực.
- Phong tục: Có nhiều hình
thức chôn cất khác nhau (thủy táng, hỏa táng, thổ táng,...).
📊
BẢNG SO SÁNH TỔNG HỢP CÁC NỀN VĂN MINH CỔ
|
Tiêu
chí so sánh |
Văn
minh Văn Lang – Âu Lạc |
Văn
minh Chăm-pa |
Văn
minh Phù Nam |
|
Cơ sở hình thành |
Văn hóa Đông Sơn, lưu vực sông Hồng. |
Văn hóa Sa Huỳnh, duyên hải miền Trung. |
Văn hóa tiền Óc Eo, hạ lưu sông Mê Công. |
|
Nền tảng kinh tế |
Nông nghiệp lúa nước, đúc đồng. |
Nông nghiệp, thương nghiệp biển. |
Thương nghiệp quốc tế (cảng Óc Eo), nông nghiệp. |
|
Ảnh hưởng Ấn Độ |
Ít (chủ yếu là bản địa). |
Rất mạnh (chữ viết, tôn giáo, kiến trúc). |
Rất mạnh (chính trị, tôn giáo, văn hóa). |
|
Đặc điểm nổi bật |
Trống đồng Đông Sơn. |
Tháp Chăm, điêu khắc đá. |
Thương mại biển, văn hóa Óc Eo. |