Chào mừng các em đến với Thầy Hiển Edu – https://www.thayhienedu.com, nơi chia sẻ kiến thức, bài giảng và tài liệu ôn tập giúp các em học tập hiệu quả hơn.
BÀI 2: SỰ XÁC LẬP VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CHỦ
NGHĨA TƯ BẢN
1. Sự xác lập chủ nghĩa tư bản ở châu Âu
và Bắc Mỹ
- Sự xác lập diễn ra qua
các cuộc cách mạng tư sản:
+ Tại châu Âu: Sau Cách mạng
tư sản Anh và đặc biệt là Cách mạng tư sản Pháp.
+ Tại Bắc Mỹ: Chiến tranh
giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ (cuối thế kỉ XVIII) đánh dấu sự mở
rộng của chủ nghĩa tư bản ra ngoài châu Âu.
- Tiến trình xác lập theo
thời gian:
|
Thời
gian |
Khu
vực xác lập |
|
Nửa sau thế kỉ XVII |
Hà Lan, Anh |
|
Cuối thế kỉ XVIII |
Bắc Mỹ (mở rộng), Pháp (xác lập) |
|
Nửa sau thế kỉ XIX |
I-ta-li-a, Đức, ... |
2. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản
a. Chủ nghĩa đế quốc và quá trình xâm lược
thuộc địa
- Nguyên nhân: Sự phát triển
nhanh chóng của chủ nghĩa tư bản dẫn đến nhu cầu ngày càng cao về nguyên liệu
và nhân công.
- Quá trình: Cuối thế kỉ
XIX - đầu thế kỉ XX, các nước tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa.
+ Mục tiêu: Tìm kiếm thị
trường, thu lợi nhuận và đầu tư tư bản ở nước ngoài.
+ Kết quả: Thiết lập hệ thống
thuộc địa ở châu Á, châu Phi và Mỹ La-tinh.
+ Điển hình: Nước Anh là
"đế quốc mà Mặt Trời không bao giờ lặn" (năm 1914, thuộc địa chiếm
1/4 diện tích và 1/4 dân số thế giới).
b. Sự mở rộng và phát triển của chủ nghĩa
tư bản
- Tại Mỹ La-tinh: Nửa đầu
thế kỉ XIX, các phong trào đấu tranh giành độc lập tại các thuộc địa của Tây
Ban Nha và Bồ Đào Nha đã dẫn đến sự thành lập các quốc gia tư sản.
- Tại châu Á:
+ Nhật Bản: Cuộc Duy tân
Minh Trị (từ năm 1868) giúp Nhật Bản từ một nước phong kiến trở thành nước
tư bản chủ nghĩa và nước đế quốc.
+ Trung Quốc: Cách mạng
Tân Hợi (1911) lật đổ nhà Thanh, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển.
c. Chủ nghĩa tư bản từ tự do cạnh tranh
sang độc quyền
- Sự chuyển đổi: Cuối thế kỉ
XIX - đầu thế kỉ XX, chủ nghĩa tư bản chuyển từ giai đoạn tự do cạnh tranh
sang giai đoạn độc quyền.
- Nguyên nhân:
+ Thành tựu khoa học - kĩ
thuật và nguồn năng lượng mới thúc đẩy sản xuất mạnh mẽ.
+ Cạnh tranh gay gắt làm
các xí nghiệp vừa và nhỏ phá sản → xuất hiện các xí nghiệp khổng lồ.
- Tổ chức độc quyền: Là sự
liên minh giữa các nhà tư bản lớn để kiểm soát việc sản xuất hoặc tiêu thụ hàng
hóa nhằm thu lợi nhuận cao.
+ Các hình thức tiêu biểu:
+ Các-ten, xanh-đi-ca (ở Đức
và Pháp).
+ Tơ-rớt (ở Mỹ).
3. Chủ nghĩa tư bản hiện đại
a. Khái niệm chủ nghĩa tư bản hiện đại
- Là giai đoạn phát triển từ
sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay.
- Đặc điểm nổi bật: Sự kết
hợp giữa sức mạnh kinh tế của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh
chính trị của nhà nước tư sản.
- Nền tảng: Dựa trên thành
tựu của cách mạng khoa học - công nghệ và lực lượng lao động trình độ cao.
b. Tiềm năng và thách thức của chủ nghĩa
tư bản hiện đại
- Tiềm năng:
+ Kinh tế, khoa học - công
nghệ, kinh nghiệm quản lí.
+ Khả năng tự điều chỉnh để
tồn tại.
+ Nằm trong các nhóm nước
phát triển như G7 (Mỹ, Ca-na-da, Anh, Pháp, Đức, I-ta-li-a, Nhật Bản).
- Thách thức:
+ Thứ nhất: Các cuộc khủng
hoảng kinh tế, tài chính mang tính toàn cầu (ví dụ: khủng hoảng năng lượng, dầu
mỏ).
+ Thứ hai: Các vấn đề chính
trị, xã hội nan giải (tội ác, bạo lực, phân biệt chủng tộc, bất an xã hội).
+ Thứ ba: Mâu thuẫn xã hội
không thể giải quyết triệt để (sự chênh lệch giàu nghèo sâu sắc).