BÀI 17: THỰC HÀNH: THÍ NGHIỆM VỀ THƯỜNG BIẾN Ở CÂY TRỒNG
I. YÊU CẦU CẦN ĐẠT
- Thực
hành trồng cây chứng minh được hiện tượng thường biến ở cây trồng.
- Rèn
luyện kỹ năng quan sát, so sánh và phân tích sự thay đổi kiểu hình dưới tác động
của môi trường mà không làm thay đổi kiểu gen.
II. CHUẨN BỊ
1. Dụng cụ, thiết bị, địa
điểm trồng cây
- Dụng
cụ trồng và chăm sóc cây: cuốc, xẻng.
- Dụng
cụ tưới nước: máy bơm, vòi tưới, bình tưới nước,...
- Địa
điểm: Vườn trường hoặc vườn nhà có thể sử dụng để trồng cây thí nghiệm.
2. Nguyên liệu, hoá chất
- Phân
hữu cơ sinh học, phân NPK.
3. Mẫu vật
- Lựa
chọn các loài cây có thể giâm, chiết cành để tạo ra các cây có cùng kiểu gen.
- Các
loài cây có thể sử dụng: khoai lang, rau ngót, rau muống, dâu tằm,...
III. NGUYÊN LÍ VÀ CÁCH TIẾN HÀNH
1. Nguyên lí
- Thường
biến là những biến đổi kiểu hình dưới tác động trực tiếp của các yếu tố môi trường
nhưng không làm thay đổi kiểu gen của sinh vật.
- Để
chứng minh thường biến ở cây trồng: Sử dụng các cây có cùng kiểu gen, đem trồng
trong các điều kiện môi trường khác nhau, sau đó so sánh kiểu hình của các cây ở
lô đối chứng và lô thực nghiệm. Những điểm khác biệt rõ rệt về kiểu hình giữa
hai lô là đặc điểm của thường biến.
- Lưu
ý khi bố trí thí nghiệm:
+ Lô
đối chứng và lô thực nghiệm trồng cùng một loài cây với số lượng như nhau, các
cây có cùng kiểu gen, cùng độ tuổi.
+ Mọi
điều kiện về môi trường như đất, chế độ dinh dưỡng, chăm sóc ở hai lô phải giống
hệt nhau, ngoại trừ yếu tố môi trường đang nghiên cứu.
+ Các
yếu tố môi trường thường được nghiên cứu: nước, phân bón, ánh sáng. Trong bài
thực hành này, việc thay đổi chế độ nước tưới là cách đơn giản và dễ thực hiện
nhất.
2. Cách tiến hành
Bài này giới thiệu cách
tiến hành với đối tượng là cây rau muống.
a. Chuẩn bị đất trồng
- Chọn
đất thịt có nhiều mùn, nhặt sạch cỏ, xới tơi xốp và bón phân hữu cơ sinh học.
- Lên
luống cao từ 20 - 30 cm, rộng 1 m, dài 1,5 m. Làm đất và bón lót phân từ 7 - 10
ngày trước khi trồng.
- Chuẩn
bị đất trồng hai luống rau: đối chứng và thực nghiệm với khoảng cách giữa hai
luống là 1 m. Diện tích, cách trồng, cách xử lý phân bón và chăm sóc là như
nhau, chỉ khác nhau về lượng nước tưới.
b. Trồng cây
- Ngắt
lấy các cuống rau già, dài khoảng 15 cm từ một khóm rau mọc từ một hạt.
- Trồng
trên luống với khoảng cách giữa các cây là 15 cm. Đặt cuống rau sâu dưới đất
khoảng 4 - 5 cm và ấn nhẹ đất xung quanh, tránh làm dập nát cuống.
- Sau
khi trồng, cả hai luống đều được tưới nước với lượng như nhau đủ để giữ ẩm cho
cây ra rễ và sinh trưởng bình thường. Nếu trời quá nắng, cần che bớt ánh sáng
cho cây khỏi bị héo khô.
c. Chế độ tưới nước
- Khi
cây rau ở cả hai luống đã sinh trưởng thành cây con bình thường, tiến hành chế
độ nước khác nhau:
+ Luống
đối chứng: Tưới mỗi ngày một lần.
+ Luống
thực nghiệm: 1 tuần tưới một lần với lượng nước và thời điểm tưới như ở luống đối
chứng.
- Tất
cả các chế độ chăm sóc khác (làm cỏ, bón phân,...) đều thực hiện giống nhau ở cả
hai luống.
d. Theo dõi sự sinh trưởng
của cây
- Tiến
hành đo, lấy số liệu định kì (sau 3 tuần hoặc 1 tháng tùy thực tế).
- Các
chỉ số theo dõi: Chiều cao trung bình của cây rau (từ gốc tới ngọn), khối lượng
rau ở thời điểm thu hoạch (kg).
e. Xử lí kết quả thí nghiệm
- Đánh
giá sự khác biệt bằng cách tính phần trăm (%) các chỉ số ở lô thực nghiệm so với
số liệu ở lô đối chứng.
IV. THU HOẠCH
Học sinh hoàn thành báo
cáo thực hành theo mẫu sau:
|
Chỉ tiêu theo dõi |
Lô đối chứng (Tưới nước 1 lần/ngày) |
Lô thực nghiệm (Tưới nước 1 lần/tuần) |
Nhận xét sự khác biệt |
|
Chiều cao trung bình
(cm) |
Cây cao, thân mập mạp,
lá to, xanh tốt |
Cây thấp, còi cọc, lá
nhỏ, hơi vàng |
Lô đối chứng sinh trưởng
mạnh mẽ vượt trội |
|
Khối lượng thu hoạch
(kg) |
Khối lượng lớn, đạt
năng suất cao |
Khối lượng nhỏ, năng suất
kém |
Thiếu nước nghiêm trọng
làm giảm sinh khối |
- Giải thích kết quả: Nước (H₂O) đóng vai trò là dung môi hòa tan chất
dinh dưỡng, tham gia vào quá trình quang hợp tạo chất hữu cơ cho cây. Việc thiếu
nước ở lô thực nghiệm làm hạn chế quá trình trao đổi chất, dẫn đến cây còi cọc.
Do kiểu gen của các cây rau muống ở hai lô hoàn toàn giống nhau nên sự khác biệt
kiểu hình này hoàn toàn là do môi trường quyết định (thường biến).