LÝ THUYẾT MÔN CÔNG NGHỆ TRỒNG TRỌT LỚP 10
BÀI 4: SỬ DỤNG, CẢI TẠO VÀ BẢO VỆ ĐẤT TRỒNG
I. SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ ĐẤT TRỒNG
1. Chọn cây trồng phù hợp với từng loại đất
- Mỗi loại cây trồng chỉ
thích hợp và phát triển tốt nhất trên một loại đất nhất định.
+ Trồng cây phù hợp giúp
cây sinh trưởng mạnh, cho năng suất cao.
+ Trồng cây không phù hợp
khiến cây còi cọc, dễ sâu bệnh, năng suất thấp hoặc không cho thu hoạch.
- Ví dụ thực tế:
Cây chè (trà) rất ưa sống trên đất chua (pH thấp) của vùng trung du miền núi
phía Bắc; trong khi đó, cây dừa nước lại sinh trưởng cực kỳ mạnh mẽ ở vùng đất
ngập mặn ven biển Đồng bằng sông Cửu Long.
2. Kết hợp sử dụng đất và cải tạo đất
- Trong quá trình trồng trọt,
cây hấp thu lượng lớn chất dinh dưỡng làm đất bị nghèo kiệt và mất cân đối.
- Cần kết hợp trồng trọt với
bón phân hợp lí, đặc biệt là phân hữu cơ và phân vi sinh để bù đắp
dinh dưỡng, trả lại độ phì nhiêu cho đất.
- Ví dụ thực tế: Sau
khi thu hoạch lúa vụ mùa, người nông dân thường cày lật đất và bón thêm phân
chuồng ủ hoai mục cùng nấm đối kháng Trichoderma để giúp phân hủy nhanh rơm rạ
thành mùn, chuẩn bị lớp dinh dưỡng tốt nhất cho vụ đông tiếp theo.
3. Canh tác bền vững
- Các biện pháp canh tác bền
vững bao gồm: luân canh, tăng vụ, trồng xen, trồng gối,
làm ruộng bậc thang, bố trí thời vụ hợp lí để né tránh thiên tai (hạn, mặn, lũ
lụt).
- Áp dụng công nghệ cao
trong nông nghiệp để tăng hiệu quả sử dụng đất.
- Ở vùng đồi dốc: Trồng xen
cây băng phân xanh giữa các cây công nghiệp dài ngày, hoặc xen canh cây họ Đậu
với cây lương thực ngắn ngày để bảo vệ đất chống xói mòn.
- Ví dụ thực tế:
Mô hình xen canh "Ngô - Đậu tương" trên đất dốc thoải. Cây đậu tương
có các nốt sần ở rễ chứa vi khuẩn cố định đạm tự nhiên, vừa cung cấp dinh dưỡng
cho cây ngô bên cạnh, vừa che phủ mặt đất giúp giữ ẩm và ngăn chặn đất bị rửa
trôi khi mưa lớn.
II. MỘT SỐ BIỆN PHÁP CẢI TẠO ĐẤT TRỒNG
1. Cải tạo đất chua
a) Đất chua và nguyên nhân gây ra đất chua
- Khái niệm:
Đất chua là đất trong dung dịch có nồng độ ion H⁺ lớn hơn nồng độ ion OH⁻ (pH
< 6,5), chứa nhiều ion tự do có hại như Al³⁺, Fe³⁺.
- Nguyên nhân chính:
+ Nước mưa chảy tràn rửa
trôi các cation kiềm có lợi như Ca²⁺, Mg²⁺, K⁺.
+ Cây trồng hấp thụ các
cation kiềm từ đất nhưng con người không bón hoàn trả lại đầy đủ.
+ Lạm dụng bón phân hóa học
chua sinh lý (như Amoni Sunfat (NH₄)₂SO₄, Kali Clorua KCl). Cây hút ion NH₄⁺,
K⁺ và giải phóng gốc axit SO₄²⁻, Cl⁻ kết hợp với ion hydro tạo thành các axit mạnh
như H₂SO₄, HCl.
+ Sự phân giải chất hữu cơ
trong điều kiện kị khí (thiếu oxy) sinh ra nhiều axit hữu cơ làm chua đất.
- Ví dụ thực tế: Ở
những vườn cây ăn quả lâu năm tại miền Nam, việc lạm dụng phân hóa học hóa chua
liên tục mà không bao giờ rải vôi sẽ làm đất bị nén chặt, rễ cây thối đen không
hút được nước và chất dinh dưỡng do nồng độ axit trong đất quá cao.
b) Biện pháp cải tạo đất chua
- Biện pháp bón vôi:
Là biện pháp hàng đầu giúp trung hòa axit, kết tủa các ion độc hại Al³⁺, Fe³⁺,
kích thích vi sinh vật có hại chuyển thành có lợi, cải thiện cấu trúc đất tơi xốp.
- Biện pháp thủy lợi: Xây
dựng hệ thống đê điều ngăn mặn, tưới nước ngọt để rửa trôi phèn (axit) ra kênh
mương tiêu thoát nước.
- Biện pháp canh tác:
Hạn chế cày bừa đất dốc vào mùa mưa, giữ ẩm bằng tàn dư thực vật, trồng cây
phân xanh phủ đất.
- Ví dụ thực tế:
Đầu mùa mưa, nông dân vùng đất phèn Đồng bằng sông Cửu Long thường rải vôi bột
(CaO hoặc CaCO₃) khắp ruộng trước khi gieo sạ để "hạ phèn" nhanh
chóng, bảo vệ bộ rễ lúa non không bị chết ngạt.
2. Cải tạo đất mặn
a) Đất mặn và nguyên nhân gây ra đất mặn
- Khái niệm:
Đất mặn là đất có nồng độ muối hòa tan (như NaCl, Na₂SO₄, CaSO₄, MgSO₄,...) cao
trên 2,56 ‰.
- Nguyên nhân chính:
+ Các vùng đất ven biển có
địa hình thấp bị ảnh hưởng bởi thủy triều dâng, vỡ đê, hoặc do nước biển xâm nhập
sâu vào nội đồng theo dòng sông.
+ Vào mùa khô, nước ngầm chứa
muối hòa tan theo các mao quản đất bốc hơi lên và tích tụ lại ở tầng đất mặt.
- Ví dụ thực tế: Hiện
tượng xâm nhập mặn nghiêm trọng ở các tỉnh Bến Tre, Tiền Giang vào mùa khô hạn
khiến nước sông bị nhiễm mặn, kéo theo đất ruộng bị tích tụ lượng muối NaCl khổng
lồ, làm cây ăn trái bị héo rũ do không thể hút được nước (hiện tượng hạn sinh
lý).
b) Biện pháp cải tạo đất mặn
- Biện pháp bón phân:
Ưu tiên bón phân hữu cơ hoai mục để tăng đệm đất; bón thạch cao (CaSO₄) để đẩy
ion Na⁺ ra khỏi keo đất; hạn chế tối đa bón phân hóa học chứa gốc clo (Cl⁻).
- Biện pháp thủy lợi: Đắp
đê ngăn mặn, xây cống ngăn triều cường; đào mương tiêu mặn, dẫn nước ngọt vào
ruộng để hòa tan muối rồi tháo nước mặn ra ngoài (rửa mặn).
- Biện pháp canh tác:
Cày sâu không lật, xới đất nhiều lần để cắt đứt các mao quản dẫn nước mặn lên mặt
đất; trồng các loại cây chịu mặn.
- Ví dụ thực tế: Để
cải tạo ruộng bị nhiễm mặn, người ta bón thạch cao (CaSO₄) để ion Ca²⁺ thế chỗ
ion Na⁺ trên keo đất. Muối Na₂SO₄ dễ tan tạo thành sẽ được dòng nước ngọt dẫn
vào ruộng hòa tan và xả trôi đi theo hệ thống kênh tiêu.
3. Cải tạo đất xám bạc màu
a) Đất xám bạc màu và nguyên nhân gây ra đất
xám bạc màu
- Khái niệm:
Đất có tầng canh tác rất mỏng, thành phần cơ giới nhẹ (nhiều cát, ít sét),
nghèo chất dinh dưỡng, nghèo mùn hữu cơ, vi sinh vật hoạt động rất yếu.
- Nguyên nhân chính:
+ Nằm ở vùng địa hình dốc
thoải (vùng chuyển tiếp giữa đồi núi và đồng bằng) nên quá trình rửa trôi chất
dinh dưỡng diễn ra mạnh mẽ.
+ Do con người canh tác lạc
hậu: Độc canh cây trồng liên tục nhiều năm, lạm dụng phân hóa học mà không bón
phân hữu cơ trả lại cho đất.
- Ví dụ thực tế:
Đất trồng sắn (khoai mì) lâu năm ở vùng trung du Phú Thọ hoặc Tây Ninh bị xói
mòn trơ sỏi đá, đất cát khô cằn, rời rạc và bạc màu rõ rệt do cây sắn hút quá
nhiều dinh dưỡng mà đất không được bù đắp hữu cơ.
b) Biện pháp cải tạo đất xám bạc màu
- Biện pháp bón phân:
Bón lượng lớn phân hữu cơ, phân vi sinh; bón vôi để cải tạo pH; phối hợp bón
phân hóa học NPK một cách cân đối.
- Biện pháp thủy lợi:
Xây dựng hệ thống tưới tiêu khoa học, chủ động giữ nước để đất không bị khô hạn,
rửa trôi.
- Biện pháp canh tác:
Cày sâu dần kết hợp tăng cường bón phân hữu cơ; luân canh, xen canh cây họ Đậu
để cải tạo đất.
- Ví dụ thực tế: Người
dân trồng xen canh lạc (đậu phộng) vào giữa các hàng ngô trên đất xám bạc màu.
Sau khi thu hoạch lạc, toàn bộ thân lá cây lạc được cày vùi trực tiếp xuống đất
làm phân xanh cực kỳ tốt, giúp đất tơi xốp và tăng lượng mùn đáng kể cho vụ
sau.
BẢNG TỔNG HỢP SO SÁNH 3 LOẠI ĐẤT CẦN CẢI TẠO
|
Tiêu
chí |
Đất
chua |
Đất
mặn |
Đất
xám bạc màu |
|
Đặc
điểm cốt lõi |
pH < 6,5;
nhiều ion độc Al³⁺, Fe³⁺. |
Chứa nhiều muối
hòa tan (NaCl, Na₂SO₄) > 2,56‰. |
Tầng đất mỏng,
nhiều cát, nghèo dinh dưỡng và mùn. |
|
Nguyên
nhân chính |
Rửa trôi kiềm;
bón phân hóa học chua sinh lý; phân giải kị khí. |
Thủy triều xâm
nhập; nước ngầm chứa muối bốc hơi mao dẫn. |
Địa hình dốc
thoải bị rửa trôi; trồng độc canh không bón hữu cơ. |
|
Hóa
chất cải tạo chủ lực |
Vôi
bột (CaCO₃,
CaO) |
Thạch
cao (CaSO₄) |
Phân
hữu cơ, phân
vi sinh & Vôi |