Thayhienedu.com chia sẽ đến các bạn lý thuyết Sinh 12 Kết Nối Tri Thức
LÝ
THUYẾT MÔN SINH HỌC LỚP LỚP 12
BÀI 10. DI TRUYỀN
GIỚI TÍNH VÀ DI TRUYỀN LIÊN KẾT VỚI GIỚI TÍNH
I. DI TRUYỀN GIỚI TÍNH
1. Nhiễm sắc thể giới tính
- Khái niệm:
Nhiễm sắc thể (NST) giới tính là loại NST mang các gene quy định giới tính của
một sinh vật và các gene không quy định tính trạng giới tính.
- Đặc điểm:
+ Tùy
theo từng loài, cặp NST giới tính có thể tồn tại thành cặp tương đồng (giống
nhau về hình dạng, kích thước, cấu trúc) hoặc không tương đồng (khác nhau về
hình dạng, kích thước hoặc trình tự gene).
+ Trên
NST giới tính gồm có:
o
Vùng tương đồng (ví dụ: PAR1, PAR2 ở người):
Chứa các locus gene giống nhau trên cả NST X và Y.
o
Vùng không tương đồng: Chứa các gene đặc
trưng riêng cho từng NST (ví dụ: gene SRY quyết định giới tính nam chỉ nằm trên
vùng không tương đồng của NST Y ở người).
2. Di truyền giới tính
- Các kiểu di truyền giới
tính phổ biến ở động vật:
|
Kiểu NST giới tính |
Giới cái (♀) |
Giới đực (♂) |
Ví dụ các loài điển hình |
|
Kiểu XX – XY |
XX |
XY |
Người, thú, ruồi giấm |
|
Kiểu ZZ – ZW |
ZW |
ZZ |
Chim, bò sát, một số
loài cá và bướm |
|
Kiểu XX – XO |
XX |
XO |
Châu chấu, dế, gián |
- Các cơ chế xác định giới tính khác:
+ Xác
định bằng mức bội thể của cơ thể: Ở ong và kiến, giới tính cái (ong chúa, ong
thợ) phát triển từ trứng thụ tinh (2n - lưỡng bội), còn giới tính đực (ong đực)
phát triển từ trứng không thụ tinh (n - đơn bội).
+ Xác
định do tác động của môi trường ngoại cảnh: Ở rùa và cá sấu, nhiệt độ của môi
trường ấp trứng trong quá trình phát triển phôi quyết định giới tính của con
non.
II. DI TRUYỀN LIÊN KẾT VỚI GIỚI TÍNH
1. Thí
nghiệm của Morgan phát hiện ra sự di truyền liên kết với NST X
- Thí nghiệm của T. H.
Morgan (1910) trên ruồi giấm:
+ Phép lai thuận: P
thuận chủng: ♀ Mắt đỏ (XA XA) x ♂ Mắt trắng (Xa
Y) → F₁: 100% Mắt đỏ → F₂: 3 Mắt đỏ : 1 Mắt trắng (tất cả ruồi mắt trắng đều là
ruồi đực).
+ Phép lai nghịch: P
thuận chủng: ♀ Mắt trắng (Xa Xa) x ♂ Mắt đỏ (XA
Y) → F₁: 1 ♀ Mắt đỏ : 1 ♂ Mắt trắng → F₂: 1 ♀ Mắt đỏ : 1 ♀ Mắt trắng : 1 ♂ Mắt
đỏ : 1 ♂ Mắt trắng.
- Nhận xét và cơ sở khoa
học:
+ Kết
quả phép lai thuận và lai nghịch khác nhau, tính trạng biểu hiện không đồng đều
ở hai giới.
+ Thừa
nhận giả thuyết: Gene quy định màu mắt nằm trên vùng không tương đồng của NST
X, không có allele tương ứng trên NST Y.
+ Quy
luật di truyền chéo: Gene lặn trên NST X của bố truyền cho con gái, gene từ mẹ
truyền cho con trai.
- Di truyền liên kết X ở
người:
+ Ở
người, một số bệnh di truyền do allele lặn nằm trên NST X quy định như bệnh mù
màu, bệnh máu khó đông.
+ Bệnh
biểu hiện chủ yếu ở nam giới vì nam giới chỉ cần nhận 1 allele lặn từ mẹ (Xa Y)
là đã biểu hiện bệnh, trong khi nữ giới cần nhận cả 2 allele lặn từ cả bố và mẹ
(Xa Xa) mới biểu hiện bệnh.
- Ví
dụ: Bệnh
máu khó đông, Bệnh mù màu đỏ - lục ở người do allele lặn nằm trên NST X
quy định.
2. Di
truyền liên kết với NST Y
- Đặc điểm:
+ Các
gene nằm ở vùng không tương đồng trên NST Y không có allele tương ứng trên NST
X.
+ Di
truyền thẳng: Tính trạng do gene này quy định chỉ biểu hiện ở giới dị giao tử
(XY) và được truyền trực tiếp từ bố cho tất cả con trai.
- Ví dụ thực tế: Tật có túm lông ở vành tai ở người do gene lặn nằm trên vùng không tương đồng của NST Y quy định. Nếu người bố có túm lông ở vành tai thì 100% con trai sinh ra đều có túm lông ở vành tai, con gái hoàn toàn không bị ảnh hưởng.
III.
ỨNG DỤNG CỦA DI TRUYỀN LIÊN KẾT VỚI GIỚI TÍNH
- Phân biệt giới tính sớm
ở vật nuôi: Giúp điều chỉnh tỉ lệ đực/cái phù hợp với
nhu cầu sản xuất, mang lại hiệu quả kinh tế cao.
- Trong chăn nuôi tằm: Nuôi
tằm đực cho nhiều tơ hơn tằm cái. Người ta sử dụng giống tằm có gene liên kết với
giới tính quy định màu sắc trứng (trứng tằm đực màu sáng, trứng tằm cái màu tối)
để phân loại tự động từ giai đoạn trứng, tiết kiệm chi phí nuôi dưỡng.
- Phòng trừ sâu bệnh bằng
biện pháp sinh học: Chuyển gene kháng thuốc trừ sâu từ NST
thường sang NST Y ở muỗi truyền bệnh sốt rét. Khi thả các con muỗi đực này vào
tự nhiên, các con muỗi cái sinh ra không có gene kháng thuốc sẽ bị tiêu diệt bởi
thuốc phun thông thường, giúp giảm quần thể muỗi trung gian truyền bệnh.
- Ví dụ thực tế: Trong chăn nuôi gà lấy trứng, người ta thường phối giống sao cho gà con mới nở có thể phân biệt trống mái ngay lập tức qua màu lông lông tơ (gà trống có sọc, gà mái lông trơn hoặc ngược lại) nhờ các gene liên kết với NST Z. Điều này giúp người chăn nuôi loại bỏ sớm các con trống không cần thiết để tập trung thức ăn và chuồng trại nuôi gà mái lấy trứng.
