Thayhienedu.com chia sẽ đến các em Lý Thuyết Sinh Học 10 thống nhất 1 bộ sách trên cả nước là Kết nối tri thức với cuộc sống.
BÀI 3. CÁC CẤP ĐỘ TỔ CHỨC CỦA THẾ GIỚI SỐNG
I. CÁC CẤP ĐỘ TỔ CHỨC CỦA THẾ GIỚI SỐNG
1. Khái niệm cấp độ tổ chức sống
- Là cấp độ tổ chức của
vật chất có biểu hiện đầy đủ các đặc tính cơ bản của sự sống như: cảm ứng, sinh
trưởng, phát triển, sinh sản, chuyển hóa vật chất và năng lượng,...
- Các cấp độ tổ chức cơ
bản bao gồm: Tế bào → Cơ thể → Quần thể → Quần xã → Hệ sinh thái.
2. Mối quan hệ giữa các cấp độ tổ chức sống
- Ví dụ: Trùng roi xanh (sinh
vật đơn bào) chỉ gồm duy nhất một tế bào nhưng vẫn tự thực hiện đầy đủ các chức
năng sống như: tự bơi tìm ánh sáng (cảm ứng), quang hợp tạo chất hữu cơ (chuyển
hóa vật chất) và tự phân đôi để tạo ra cá thể mới (sinh sản). Trong khi đó, một
bào quan như lục lạp nằm ngoài tế bào không thể tự thực hiện các hoạt động sống
này một cách độc lập.
- Tế
bào là đơn vị tổ chức nhỏ nhất có đầy đủ các đặc tính của sự sống. Mọi sinh vật
đều được cấu tạo từ một hoặc nhiều tế bào.
- Sơ
đồ: Nguyên tử → Phân tử → Bào quan → Tế bào → Mô → Cơ quan → Hệ cơ quan → Cơ
thể → Quần thể → Quần xã → Hệ sinh thái → Sinh quyển.
- Mối
quan hệ hữu cơ:
+
Mọi hoạt động sống ở cấp độ vĩ mô (cơ thể, quần thể,...) đều dựa trên các hoạt
động sống diễn ra trong tế bào.
+ Có
sự liên kết chặt chẽ thông qua quá trình chuyển hóa vật chất và truyền năng
lượng liên tục (nguồn năng lượng chủ yếu từ Mặt Trời).
- Ví
dụ: Khi chúng ta vận động cơ bắp (cấp độ cơ thể), hệ tuần hoàn (hệ cơ quan)
phải tăng cường bơm máu mang oxygen (phân tử O₂) và glucose (phân tử C₆H₁₂O₆)
đến từng tế bào cơ (cấp độ tế bào). Tại đây, ti thể (bào quan) sẽ thực hiện hô
hấp tế bào để giải phóng năng lượng ATP giúp cơ bắp co giãn. Điều này chứng tỏ
sự phối hợp nhịp nhàng, không thể tách rời giữa các cấp độ cấu trúc trong cơ
thể.
II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA THẾ GIỚI SỐNG
1. Thế giới sống được tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc
Ví
dụ: Từng tế bào thần kinh riêng lẻ khi đứng độc lập chỉ có khả năng dẫn truyền
xung thần kinh. Nhưng khi hàng tỉ tế bào thần kinh liên kết, tương tác phức tạp
với nhau tạo nên bộ não (cấp độ cơ quan), con người sẽ xuất hiện tư duy, trí
thông minh, tình cảm và khả năng sáng tạo nghệ thuật – đây chính là đặc tính
nổi trội mà từng tế bào đơn lẻ không bao giờ có được.
- Nguyên
tắc thứ bậc: Tổ chức từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Cấp độ tổ chức
nhỏ hơn làm nền tảng để xây dựng nên cấp độ tổ chức lớn hơn.
- Đặc
tính nổi trội: Là đặc tính mới xuất hiện ở cấp độ tổ chức cao hơn mà các cấp độ
dưới không có được. Nguyên nhân do sự tương tác và phối hợp nhịp nhàng giữa các
bộ phận cấu thành ở cấp độ dưới.
2. Các cấp độ tổ chức sống là những hệ mở và tự điều chỉnh
Ví
dụ: Cơ thể sinh vật không ngừng trao đổi chất với môi trường bên ngoài
- Hệ
mở: Sinh vật luôn không ngừng trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường,
đồng thời làm biến đổi môi trường xung quanh.
Ví
dụ: Khi chúng ta ăn quá nhiều đồ ngọt (lượng đường glucose trong máu tăng cao),
tuyến tụy sẽ tự động tiết ra hormone insulin để chuyển hóa glucose dư thừa
thành glycogen dự trữ ở gan, đưa lượng đường trong máu về mức ổn định (khoảng
0,1%). Nhờ cơ chế tự điều chỉnh này mà cơ thể tránh được bệnh tiểu đường nguy
hiểm.
- Khả
năng tự điều chỉnh (Cân bằng nội môi): Hệ thống sống có khả năng tự duy trì và
giữ ổn định các thông số lý - hóa bên trong cơ thể trước những biến động liên
tục của môi trường ngoài.
3. Thế giới sống liên tục tiến hóa
- Sự
sống trên Trái Đất dù rất đa dạng nhưng đều có chung một nguồn gốc (mã di
truyền chung, cấu tạo từ tế bào).
- Cơ
chế: Thông tin di truyền trên DNA được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác
một cách chính xác nhưng cũng luôn phát sinh các đột biến (biến dị di truyền).
- Môi
trường thay đổi liên tục đóng vai trò là màng lọc chọn lọc tự nhiên, giữ lại
những cá thể mang đột biến thích nghi nhất, đào thải cá thể kém thích nghi, từ
đó hình thành loài mới.
Ví dụ: Hiện tượng vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh. Khi lạm dụng thuốc kháng sinh, những vi khuẩn bình thường sẽ bị tiêu diệt, nhưng những cá thể vi khuẩn vô tình mang đột biến kháng thuốc sẽ sống sót, sinh sản mạnh mẽ và truyền gen kháng thuốc cho thế hệ sau. Kết quả là tạo nên quần thể siêu vi khuẩn mới hoàn toàn kháng thuốc kháng sinh.
