Thayhienedu.com chia sẽ đến các em Lý Thuyết Sinh Học 10 thống nhất 1 bộ sách trên cả nước là Kết nối tri thức với cuộc sống.
LÝ THUYẾT MÔN SINH HỌC LỚP 10
BÀI 16: CHU KÌ TẾ BÀO
VÀ NGUYÊN PHÂN
I. CHU KÌ TẾ BÀO Ở SINH VẬT NHÂN THỰC
- Chu kì tế bào là khoảng thời gian từ khi tế bào được
sinh ra, lớn lên và phân chia thành hai tế bào con.
- Chu kì tế bào gồm hai giai đoạn chính:
+ Kì trung gian (các pha G₁, S và G₂): Giai đoạn tế
bào sinh trưởng, tích lũy chất và nhân đôi DNA/NST.
+ Quá trình nguyên phân: Giai đoạn tế bào phân chia nhân và
phân chia tế bào chất.
- Các điểm kiểm soát: Hệ thống điều khiển đảm bảo quá
trình diễn ra bình thường (ví dụ: điểm kiểm soát G₁/S, G₂/M, điểm kiểm soát
thoi phân bào).
+ Nếu có sai sót, tế bào sẽ dừng lại để sửa chữa hoặc tự
hủy.
Ví dụ thực tế: Tế bào phôi động vật hoàn thành một
chu kì chỉ trong khoảng 20 phút để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng nhanh chóng của
phôi thai, trong khi tế bào gan người mất khoảng 24 giờ, cho thấy tốc độ phân
bào phụ thuộc chặt chẽ vào loại tế bào và chức năng của cơ thể.
II. NGUYÊN PHÂN
1. Phân chia nhân
- Là quá trình phân chia vật chất di truyền (NST) một
cách đồng đều cho hai tế bào con.
- Diễn biến các kì:
+ Kì đầu: NST bắt đầu co xoắn, thoi phân bào
hình thành.
+ Kì giữa: NST co xoắn cực đại, xếp thẳng hàng
trên mặt phẳng xích đạo.
+ Kì sau: Hai chromatid của mỗi NST kép tách
nhau ra và di chuyển về hai cực tế bào.
+ Kì cuối: NST dãn xoắn, màng nhân và nhân con
tái xuất hiện, tạo thành hai nhân mới.
Ví dụ thực tế: Khi bạn bị trầy xước da, các tế bào
biểu mô xung quanh sẽ thực hiện nguyên phân liên tục để tạo ra các tế bào mới
thay thế phần bị tổn thương, giúp vết thương lành lại.
2. Phân chia tế bào chất
- Động vật: Màng tế bào thắt lại ở giữa, chia đôi tế
bào.
- Thực vật: Hình thành vách ngăn từ trung tâm ra ngoài để
chia đôi tế bào.
3. Ý nghĩa của nguyên phân
- Giúp cơ thể đa bào lớn lên và thay thế tế bào già, tổn
thương.
- Duy trì sự ổn định bộ NST (2n) của loài qua các thế hệ
tế bào.
Ví dụ thực tế: Cây con mọc lên từ các cành giâm
(nhân giống vô tính) chính là kết quả của quá trình nguyên phân, giúp duy trì
kiểu gen giống hệt cây mẹ.
III. BỆNH UNG THƯ
1. Cơ sở khoa học về bệnh ung thư
- Ung thư là hiện tượng tế bào phân chia mất kiểm soát,
tạo thành khối u.
- Nguyên nhân: Đột biến gen do tác nhân bên ngoài (khói
thuốc, tia tử ngoại, hóa chất...) hoặc do virus.
- Hầu hết bệnh ung thư không di truyền (chỉ khoảng 10%
do di truyền từ bố mẹ).
Ví dụ thực tế: Hút thuốc lá lâu năm đưa vào cơ thể
các chất gây đột biến, làm tổn thương các gen kiểm soát chu kì tế bào ở phổi, dẫn
đến việc tế bào phổi phân chia không kiểm soát, hình thành khối u phổi.
2. Tình trạng ung thư ở Việt Nam và phòng tránh bệnh ung thư
- Tỉ lệ mắc bệnh ở Việt Nam vẫn ở mức cao.
- Biện pháp phòng tránh:
+ Tránh tiếp xúc với tác nhân gây đột biến.
+ Lối sống lành mạnh: Không hút thuốc, hạn chế rượu bia,
tăng cường vận động.
+ Kiểm tra sức khỏe định kỳ.